Mustafa Kukuruzović, MA[1]
- Uvod
Književno stvaralaštvo Derviš-paše Bajezidagića, osmanskog državnika porijeklom iz Mostara, predstavlja dragocjen segment klasične osmanske književnosti, prožet dubokim poznavanjem perzijskog i osmansko-turskog jezika, kao i sufijske tradicije. Njegova poema o osvojenju Tabriza, sačuvana u obliku tri distiha, nudi izvanredan primjer poetske virtuoznosti, gdje se vojni događaj prepliće s lirskim motivima i simbolikom divanske poezije. Kroz lingvističku i stilističku analizu ove poeme, rad nastoji rasvijetliti slojevitu semantiku, estetsku strukturu i ideološku poruku koju Derviš-paša prenosi, uz poseban osvrt na njegovu upotrebu stilske figure tevriye (dvosmislenost), simboliku smutnje (fitne) i suptilnu aluziju na duhovno naslijeđe o kojem ćemo govoriti u sadržajnoj analizi ovih stihova.
Kako bismo ukazali na pjesničku veličinu Derviš-paše, citirat ćemo kritičare koji su o njemu nešto rekli. Govoreći o Derviš-pašinom djelu Murâdnâme, koje je prijevod mesnevije Sehânâme od pjesnika Binâija, Kinalizade Hasan Čelebi rekao je:
“Iako je naizgled Binaijeva poezija njemu primjer i uzor, u stvarnosti, Binaijevi stihovi su u odnosu na njegove (na njegov prijevod) zgrada bez temelja”[2]
Ova izjava jasno svjedoči o pjesničkom talentu Derviš-paše i njegovom visokom obrazovanju, koje se ogleda u izvanrednom poznavanju perzijskog i osmanskog jezika, kao i klasične književnosti na tim jezicima, te u primjeni tog znanja. Kao komentar na ovu izjavu, Safvet-beg Bašagić rekao je: “Tim je mnogo rečeno, ali, kad uzmemo ostale umotvorine Derviš-pašine, ni najmanje nas ne iznenađuje – Zbilja je on veliki pjesnik…”[3] Nadalje, hvaleći Derviš-pašine stihove koje su u svoje Tezkire uvrstili Riyâzi Muhammed i Kınalızâde Hasan Çelebi, Bašagić poručuje da su ti stihovi “najbolji dokaz da je Derviš-paša među savremenim pjesnicima bio rijetka pojava. Lahak jezik, savršena forma, birane misli – glavno su obilježje njegove poezije, a tim svojstvima živa mašta i visoki polet daju ono što nas osvaja kad čitamo Derviš-pašine pjesničke umotvorine.”[4] Inspirisani ovim pohvalama upućenim Derviš-paši i njegovoj poeziji, nakon što damo kratki uvid u život i djelo Derviš-paše, pristupit ćemo analizi njegovih stihova o osmanskom osvojenju Tabriza, kako bismo potvrdili gore iznese iskaze u čast ovog pjesnika.
- Kratki uvid u život i djelo Derviš-paše Bajezidagića djela[5]
Rođen u Mostaru tokom šesnaestog stoljeća, Derviš-paša je još kao dječak dospio u Istanbul, gdje je stekao izuzetno obrazovanje. Tokom svog života obnašao je niz značajnih državnih funkcija – bio je glavni sokolar, savjetnik, namjesnik u Egri te bosanski beglerbeg. Djelovao je u razdoblju vladavine trojice osmanskih sultana: Selima II, Murata III i Mehmeda III. Bio je pripadnik mevlevijskog derviškog reda i u rodnom Mostaru osnovao je katedru posvećenu proučavanju Rumijeve Mesnevije. Izvrsno je vladao arapskim, perzijskim i osmansko-turskim jezikom.
Godine 1599. imenovan je bosanskim beglerbegom, a u tom razdoblju posebno se isticao u vojnim pohodima na području Mađarske (tadašnje Ugarske). Sudjelovao je u osvajanju Egera 1596. godine za vladavine sultana Mehmeda III, u bitci kod Hačova (Mezőkeresztes), kao i u mirnoj predaji grada Stolni Beograd (Székesfehérvár). Pred kraj života postavljen je za vezira Osmanskog carstva, ali je poginuo 1603. godine, prije nego što je službeno obaviješten o unapređenju, i to kao šehid tokom vojne akcije na Čepeljskom otoku (Csepel) u Mađarskoj.
Njegov književni opus obuhvata prijevod Binaijeve Sehânâme s vlastitim interpolacijama, pod naslovom Murâdnâme. Prema Fevziju Mostarcu, autoru Bulbulistâna, Derviš-paša je sastavio dva Divana – jedan na turskom, a drugi na perzijskom jeziku – te komentar na prva dva toma Rumijeve Mesnevije. Iako Fevzi tvrdi da je čitao ta djela, ona do danas nisu pronađena. Osim toga, Derviš-paši se pripisuju i djela Zübdetü’l-Eş‘âr i Derviş Paşa İnşası. Pojedini njegovi stihovi sačuvani su u rukopisnim zbirkama (medžmuama) i tezkirama, na osnovu kojih ga je moguće prepoznati kao istaknutog pjesnika divanske tradicije. Fevzi Mostarac, Rijazi Muhammed, Kinalizade Hasan Čelebi i Safvet-beg Bašagić svrstavaju ga među najtalentiranije i najvrsnije pjesnike svoga doba.
- Prikaz i analiza dostupnih stihova Derviš-pašine poeme o osvojenju Tabriza
Riyâzi Muhammed u svojoj tezkiri Riyâzü’ş-şü’arâ između ostalog, bilježi i dva distiha za koja kaže da ih je Derviš-paša spjevao u godini kada je za vrijeme sultana Murata osvojen grad Tabriz: “Spjevao je ovo u godini kada je osvojen Tabriz za vrijeme vladavine sultana Murata”.[6] Takođe, i Kinalizade Hasan Čelebi bilježi ove stihove, tačnije tri početna distiha, u svom djelu Tezkiretü’ş-ş u’arâ. U ovoj poemi koja u izvorima nije u potpunosti prenešena, a za koju zbog njenog oblika, rime i tematskih odlika možemo reći da je najvjerovatnije gazel,[7] Derviš-paša opisuje osmansko osvojenje grada Tabriza. U našim prijašnjim radovima, analizirali smo ove stihove Derviš-paše, ali ovaj put obradit ćemo ih sve i pristupiti im sa potpuno drugog aspekta. Pjesnik osvojenje grada opisuje na briljantan način kroz osobine voljene, simbole njene ljepote i simboliku u divanskoj poeziji, što je protkano kroz sva tri dostupna nam distiha. Rima ove pjesme je “-îzi”, i spjevana je u metru Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün (Bahr-i Hezec/ Bahr-i Hezedž).[8] Početni distih (matla’ beyti) ove pjesme Derviš-paša posvetio je upravo opisivanju smutnje voljene koja je njena najčešća osobina u divanskoj poeziji.[9]
“Ne çok başlu olur yâ Rab o zülf-i fitne-engîzi
Ne fitne başıdur yârüñ ser-i zülf-i dil-âvîzi”[10]
(Kako li je prevrtljiva, Gospodaru, ta njena kosa što smutnju izaziva; kakav li je samo izvor smutnje vrh zavodničkog uvojka drage [ili: vrh njenog uvojka prijatnog mirisa]).
U prvom stihu pjesnik se zazivajući Gospodara čudi pred zavodništvom i spletkarenjem drage (çok başlu) čija kosa izazivaju smutnju. Termin çok başlu doslovno znači mnogoglavi, onaj sa mnogo glava, a u osmanskoj divanskoj poeziji ovaj termin korišten je za označavanje smutnje, spletkarenja, varljivosti i prevrtljivosti. U divanskoj književnosti u ranijim periodima, korišten je i u arapsko-perzijskoj formi ziyâde-ser.[11] Ovakak uzvik ili zazivanje Gospodara (nidâ), tipično je za divansku poeziju – pjesnik ovim stilskim postupkom pojačava emocionalni naboj i čuđenje nad ljepotom uvojaka. U ovom distihu, prisutan je i stilski postupak poetskog nabrajanja uz paralelno raspoređivanje pojmova (leff ü neşr-i müretteb); u prvom stihu elementi (1) çok başlu (smutljiva) – (2) zülf-i fitne-engîz (smutljıva kosa) paralelno stoje sa elementima (1) fitne başı (izvor smutnje) – (2) ser-i zülf-i dil-âvîzî (vrh zavodničkog uvojka) u drugom stihu. Pjesnik nadalje označava vrh uvojka prijatnog mirisa (ili vrh zavodničkog uvojka) kao izvor smutnje (fitne başı), tj. oružje kojim draga pravi tu smutnju. On naglašeno govori o tome kako je draga sa svojom kosom zavodljiva, smutljiva, i prevrtljiva. Upotrijebio je tri pojma koja su u međusobnoj podudarnosti (tenâsüb), a sva tri označavaju prevrtljivost, smutnju i spletkarenje: çok başlu – fıtne-engîz – fitne başı. Inače, u divanskoj poeziji draga ili voljena u svojstvu lirskog objekta, svojim očima, obrvama, obrazima, benovima, pokretima i pogledima, kosom i uvojcima,[12] jednom rječju svojom ljepotom, a najčešće svojim stasom[13] pravi smutnju, spletke, te zavodi zaljubljenog i dovodi ga u izgubljen položaj.[14]
U sljedećem distihu, pjesnik opisuje lice i maljice voljene. U klasičnoj osmanskoj poeziji, dlačice na licu drage, između ostalog mogu simbolizirati vojnike koji su okupirali “državu obraza”, ili čuvare koji su se skupili oko bena na njenom licu i tako ga čuvaju; zatim faraonove vojnike koji se guše u vodi, vojnike kralja koji vlada državom Ljepote – i tada dlačice koje su vojnici, jašu svog konja na mejdanu ljepote[15]. U slučaju da pjesnik lice voljene poistovijeti sa džennetom, obično se dlačice na njenom licu porede sa rejhanom.[16] Ovaj motiv i sličan način opisivanja maljica, Derviš-paša iskazao je na sljedeći način:
“Karâr itdi sevâd-ı hattı rûy-ı tâbnâkında
Konup gerd-i sipâh-ı Rûm tutdı sanki Tebrîzi”[17]
(Na blistavom licu ustoličila se crnina njenih maljica, kao da je prašina koju je digla osmanska vojska [svojom konjicom prilikom osvojenja], dohvatila/uhvatila Tabriz, obavila Tabriz, ili nadvila se nad Tabrizom).
Pjesnik crninu maljica na sjajnom licu poredi (teşbîh) sa prašinom koju podiže osmanska vojska priliklm opsade grada. Takođe, ovdje je prisutan i stilski postupak antiteze (tezat); crnina maljica i sjajno, ili svijetlo lice zajedno su spomenuti. Pored toga, raspoređenim navođenjem (leff ü neşr-i müretteb) upareni elementi navedeni su istim redoslijedom kako slijedi: (1) sevâd-ı hatt (crnina maljica) i (2) rûy-ı tâbnâk (sjajno lice) u prvom stihu, a u drugom, (1) gerd-i sipâh-ı Rûm (prašina osmanske vojske) i (2) Tebrîz (grad Tabriz). Sam grad Tabriz upotrijebljen je dvoznačno (tevriye). Osim geografske odrednice, ovaj termin priziva i kulturnu aluzija, tj. Tabriz je predstavljen kao centar ljepote, umjetnikâ, estetike i dragocjenosti, što dodatno pojačava “osvajanje” ljepote od strane maljica. Što se tiče termina Rûm, on između ostalog, može označavati geografsko područje Anadolije.[18] Kako su osmanski vojnici bili sa tog prostora, a u ovoj pjesmi riječ je o osmanskom osvojenju Tabriza, termin sipâh-ı Rûm preveli smo kao osmanska vojska. Opisujući dalje osvojenja tog grada, Derviš-paša oslikao je prizor iz boja poredeći vojnike sa cvijećem na travnjaku:
“Mukâbil lâleye sûsen çemen sahnında Rûmîdür
Kızılbaşa çeker san hançer-i bürrân-ı ser-tîzi”[19]
(Na mejdanu travnjaka, ljiljan naspram tulipana poput osmanskog je vojnika, kao da na Kizilbašu poteže oštar i šiljasti bodež).
U ovom distihu pjesnik poredi (teşbih) Kizilbašu sa crvenom lalom, tj. tulipanom (lâle), a osmanskog vojnika iz Anadolije sa ljiljanom (cvijet susen). Na ovaj način, upoređen je prizor iz rata sa prizorom na travnjaku. Scena iz bitke gdje vojnik osmanske vojske nasrće na Kizilbašu i bode ga oštrim i šiljastim nožem oslikana je motivima ljiljana sa izbačenim dugim prašnicima i tulipana koji se nalaze na travnjaku. Kizilbaša je vojnik koji je nosio crveni turban na glavi, a s obzirom da je u ovom distihu vjerovatno poginuo tako što biva uboden, puštena mu je i krv pa je crvena boja jako prisutna na njegovom tijelu. Što se tiče ljiljana, upotrijebljena je njegova osobina izvlačenja mača/bodeža i uspoređena sa izvlačenjem bodeža vojnika. U ovim stihovima prisutna je i personifikacija (teşhîs), s obzirom da su dva cvijeta poprimila ljudske osobine bitke i korištenja oružja.
Smatramo da je od iznimne važnosti iznijeti i dobro naglasiti naše sljedeće zapažanje u ovim stihovima Derviš-paše: Iako je mogao upotrijebiti mnoge druge riječi kao što su Devlet-i ‘Aliyye askeri ili Cünd-i Hümâyûn, i sl. pomoću kojih bi opisao osmansku vojsku koja je osvojila Tabriz, Derviš-paša je u dva stiha koja stoje jedan iza drugog u istoj poemi izabrao riječi Rûm i Rûmî. Smatramo da nam pjesnik naglašavanjem ovih riječi, tj. njihovim ponavljanjem želi usmjeriti misao na nešto drugo. Obratimo pažnju na ime grada o kojem je riječ u poemi. Naime, iako u drugom distihu ime grada Tabriza stoji u akuzativu u obliku Tebrîz’i (تبریزی), posljednji grafem (ی) ove riječi pored nastavka za taj padež u turskom jeziku, može istovremeno poslužiti i kao nastavak pripadnosti (nisbet, ili mensubijjet) u arapskom jeziku što je svakako prisutno u osmanskom turskom, te stoga, ova riječ može se bez ikakvih problema pročitati i kao Tebrîzî (تبریزی) s obzirom na to da se arapskim grafemima i jedan i drugi iskaz pišu identično, što je zapravo i ciljani stilski postupak i majstorstvo pjesnika. Riječ je opet o stilskoj figuri tevriye (dvosmislenost), koja se upotrebljava kada se jednim leksemom ili morfemom želi ukazati na više pojmova koje on može označavati.
Moguće je pretpostaviti ili naslutiti razlog odabira upravo ovih riječi. Naime, prvak derviškog mevlevijskog reda čuveni je sufija i velikan među islamskim učenjacima Mevlana Dželaluddîn Rûmî Belhî. Njegov duhovni parnjak bio je čuveni Šems-i Tabrîzî[20], a Derviš-paša bio je upravo derviš-mevlevija, koji je zasigurno značajan dio svog života posvetio proučavanju kako samog Rumija, tako i njegove Mesnevije, te mevlevijskog učenja. Vrlo je moguće da je ciljano upotrijebio upravo ove riječi kako bi se sjetio lijepih vremena i drugovanja dvojice sufija, jednog iz Tabriza i drugog koji je važan dio svog života proveo u Anadoliji (Rûm), preciznije u Konji, te čiji je nadimak, na kraju krajeva, upravo Rumi, pa na taj način ukazao kakvo stanje je zadesilo islamski svijet. U ovim stihovima se osmanski vojnici i grad Tabriz kroz stilsku figuru telmih (aluzija) simbolički dovode u vezu s Mevlanom i Šemsom, čime pjesnik vojni motiv preobražava u duhovnu aluziju na njihov uzajamni odnos. Drugim riječima, prisjeća se dvojice sufijskih velikana posmatrajući tadašnju situaciju, koja je sama po sebi tužna, jer Osmanlije, koji su muslimani, ratuju sa Safevijama i Kizilbašama koji za sebe kažu da su takođe muslimani, te nije bez razloga počeo ovu poemu spomenuvši i u više navrata naglasivši smutnju (çok başlu, fitne-engîz, fitne başı), aludirajući time na stanje u kojem su se nalazili. U prvom stihu ove poeme, Derviš-paša čudi se pred spletkarenjem i smutnjom koja je zapravo posijana među muslimanima. Sve to govori zazivajući Boga, njegovim imenom Gospodar (“Ya Rabb” – “O Gospodaru”), a poznato nam je da se, kako u islamskoj tradiciji tako i u samom turskom jeziku u momentu bespomoćnosti ili bezizlaznosti muslimani počnu obraćati Bogu upravo ovim njegovim imenom Rabb (Gospodar). Ovu poemu možemo shvatiti kao i intimni razgovor, tužbalicu, obraćanje Bogu gdje pjesnik iznosi svoje čuđenje i tugu, te Mu se žali nad prizorima kojima svjedoči. Međusobno prolijevanje muslimanske krvi u njegovim očima tužna je slika, pa želi podsjetiti i skrenuti pažnju na to da su nekoć, upravo taj muslimanski grad Tabriz i upravo područje Anadolje (“Rûm”), makar to bilo i u simboličnom kontekstu, bili u jako lijepoj vezi, aludirajući na Rumija i Tabrizija. Derviš-paša suptilno je utkao u svoju briljantnu poeziju veliku bol koju osjeća imajući u vidu značaj i veličinu koju su za njega imali Rumi i Tabrizi, i uporedio je sve to sa zabrinjavajućim stanjem u islamskom svijetu kojem je lično svjedočio. U drugom distihu kaže da se blistavo i čisto lice zacrnilo od maljica, kao da nam time hoće reći da se crnina, tama ili tmina nadvila nad muslimanskim svijetom koji ima blistav potencijal za prosperitet, ili koji je imao blistavu prošlost, iako historija bilježi da je u ranijim periodima bilo više razilaženja među muslimanima, ali ipak bilo je i dugoročnijih blistavih perioda. Kao da nam govori da sami muslimani crne svoju vlastitu historiju i tradiciju međusobnim ratovanjima usljed smutnje koja je posijana među njima.
Osvrnimo se na termin çok başlu (ziyâde-ser) koji doslovno znači “mnogoglavi, onaj sa više glava”, a u divanskoj poeziji označava smutnju. Glava može simbolizirati vođu, pročelnika, namjesnika ili vladara. U tumaču snova od Ibn Sirina, primarno tumačenje pojma glave je da ona simbolizira pretpostavljenu osobu ili njegov lični kapital.[21] Takođe, tu je još ukazana mogućnost da “glava predstavlja imama.”[22] Božiji poslanik rekao je: “Kada se da prisega dvojici halifa ubijte drugog od njih dvojice.”[23] Ibn Arebi u svom djelu Dragulji Mudrosti povezuje ovaj hadis sa ajetom iz Kur’ana. On kaže da “ako bi se prihvatilo postojanje dvojice namjesnika, to bi značilo prihvatanje principa o zamišljenom postojanju dva boga, a da u njima (nebesima i Zemlji) ima bogova osim Allaha, poremetili bi se (nebo i Zemlja) [24], čak i ako bi se (ta zamišljena dvojica bogova) složili.”[25] Jasno je da istovremena pojava dvaju vođa, dva namjesnika, tj. dvije glave, za sobom neminovno povlači nered. U navedenom ajetu iz Kur’ana, za iskaz “poremetili bi se” upotrijebljen je glagol izveden od imenice fesad (nered). U perzijskom i osmanskom turskom jeziku riječ fesad (nered) prihvaćena je kao sinonim za riječ fitne (smutnja).[26] U turskom jeziku ove dvije riječi koriste se i zajedno u frazi “fitne fesad çıkarmak” u značenju “izazvati smutnju, nered”. Uviđamo da tzv. mnogoglavost, po gore navedenom principu podrazumijeva nered, smutnju, bolje reći, smatramo da je gore navedena pozadina najvjerovatnije sadržana u značenju tog termina, tj. da je prema gore navedenoj ideologiji, slijedeći to uvjerenje najvjerovatnije i nastao izraz ziyâde-ser, koji označava sumnju u divanskoj poeziji. Za ovo nemamo konkretan dokaz, ali korelacija u ove dvije stvari je evidentna. Iz tumačenja gore citiranog hadisa i ajeta, vidimo da dva vladara, tj. dvije glave za sobom povlače nered, što je isti slučaj sa ovim terminom ziyâde-ser, gdje više glava simbolizira smutnju. Kod Derviš-paše, ovaj izraz preveden je na turski jezik u formi çok başlu, što nam ukazuje i na svojevrsno oslobađanje perzijskog utjecaja na formalnom nivou, dok je semantička i simbolička srž i dalje prisutna, kao i stilska uloga. Uz to, ovaj termin, upotrijebljen je zajedno sa drugim izrazima koji označavaju smutnju: zülf-i fitne-engîzi, fitne başı, itd. Derviš-paša žali se upravo na problem o kojem je riječ jer, ponavljamo, ratuju Safevije i Osmanlije, tj. jedni muslimani sa svojim vođom, ratuju sa drugim muslimanima koji imaju svog drugog vođu.
Cjelovita slika i konačan potpuni zaključak mogu se izvesti ako bi se nastavak ove poeme pronašao i detaljno analizirao do njenog kraja, ali jezgrovitost, preglednost, izbirljivost, te preciznost Derviš-pašine riječi, ili možemo slobodno reći, njegova pjesnička genijalnost sadržana u samo tri distiha, koja izaziva divljenje – kako naučnoistraživačko, tako i umjetničko-poetsko – sasvim je dovoljna da vidimo šta nam želi kazati. Vizuelni prikaz ovih stihova pruža nam mogućnost da to bolje uočimo. Ove riječi u tri distiha postavljenim jedan ispod drugog izgledaju ovako:
“Ne çok başlu olur yâ Rab o zülf-i fitne-engîzi
Ne fitne başıdur yârüñ ser-i zülf-i dil-âvîzi
Karâr itdi sevâd-ı hattı rûy-ı tâbnâkında
Konup gerd-i sipâh-ı Rûm tutdı sanki Tebrîz’i
Mukâbil lâleye sûsen çemen sahnında Rûmîdür
Kızılbaşa çeker san hançer-i bürrân-ı ser-tîzi”
Uzevši primjer iz predavanja i vježbi iz predmetâ Orijentalno islamska civilizacija (I, II, III) koje su držali prof. dr. Ahmed Zildžić i dr. Velida Mataradžija na II ciklusu studija na Odsjeku za Orijentalnu filologiju na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu (oktobar 2016. -januar 2018. god.), kojom prilikom su dotični predmetni nastavnici povlačili paralelu između različitih događaja iz islamske historije sa sadašnjim ili savremenim problemima sa kojima se muslimanski svijet suočava, obratit ćemo pažnju na to šta su rekli pojedini istaknuti islamski učenjaci prošlog i ovog vijeka o problemu o kojem je riječ, kako bismo jasnije predočili pitanje o kojem raspravljamo. Najprije, reći ćemo da fetva šejha Mahmuda Šeltuta, rektora Univerziteta Al-Azhar, iz 1959. godine afirmira pravnu ravnopravnost šiijske džafarijske škole s ostalim mezhebima i poziva na jedinstvo, toleranciju i međusobno uvažavanje među muslimanima.[27] Takođe, u javnom nastupu za egipatski kanal Al-Neel, dr. Ahmed al-Tajjib potvrdio je legitimnost šiijskog islama, odbacio tekfir i predrasude prema šiijama, te pozvao na pravnu ravnopravnost mezheba i islamsko jedinstvo u duhu fetve šejha Šeltuta.[28] Drugom prilikom, u govoru u Džakarti, dr. Ahmed al-Tajjib pozvao je na toleranciju među mezhebima, osudio ekstremizam i sektašku netrpeljivost, te istakao potrebu za obrazovnom reformom i mirovnim inicijativama radi očuvanja islamskog jedinstva i borbe protiv terorizma.[29] Šejh Salih-efendija Ibrišević, kao vrhunski alim i sufijski autoritet,[30] pozvao je muslimane na međusobno razumijevanje, odbacivanje predrasuda i traženje božanskog rješenja u pitanjima razilaženja, ističući da šiije imaju značajan doprinos islamu te da jedinstvo ummeta počiva na iskrenom obraćanju Allahu i uvažavanju svih pravnih škola, dodajući da je potrebno biti oprezan po pitanju neprijateljskih podvala islamskim autoritetima.[31]
Istaknuti islamski učenjaci iz prošlog i ovog vijeka, govorili su otvoreno o problemu razjedinjenosti muslimana i poduzeli su konkretne korake ili jasne savjete nudeći izlaz i rješenje. Ovaj problem muči muslimanski svijet kroz vijekove; još u 16. vijeku Derviš-paša Bajezidagić, velikan među divanskim pjesnicima, kako ga je hvalio Safvet-beg Bašagić – što nam i sam Derviš-paša dokazuje stihovima koje smo obradili – protkao je na sebi svojstven način tu poruku kroz svoju poeziju, i taj vapaj u njegovim stihovima i danas odjekuje.
- Zaključak
U poemi o osvojenju Tabriza Derviš-paša obraća se Gospodaru i žali mu se zbog smutnje i spletkarenja, pjeva o crnini maljica koje su se nadvile nad blistavim licem, te to poredi sa Osmanlijama koje osvajaju grad Tabriz. U trećem distihu poredi Osmanlije i Kizilbaše sa cvijećem na travnjaku, koji tom prilikom nasrću jedan na drugog gdje Osmanlija bode Kizilbašu. Analiza ova tri distiha Derviš-pašine poeme o osvojenju Tabriza otkriva duboku slojevitost izraza, gdje se vojna pobjeda ne prikazuje samo kao historijski čin, već kao poetski prostor za refleksiju o stanju muslimanskog svijeta. Kroz metafore ljepote, smutnje i sukoba, pjesnik izražava tugu nad podjelama među muslimanima, istovremeno evocirajući duhovno jedinstvo koje su nekada simbolizirali Rumi i Tabrizi. Derviš-paša demonstrira izuzetnu pjesničku vještinu i idejnu dubinu. Iako sačuvana u fragmentima, ova poema svjedoči o njegovoj sposobnosti da kroz klasičnu formu izrazi univerzalne poruke o jedinstvu, ljepoti i boli, čineći ga jednim od najvrsnijih pjesnika divanske tradicije.
Ne možemo, a da i ovom prilikom ne kažemo nešto o utjecaju pod kojim je bio Derviš-paša. Iako je arapsko-perzijski termin ziyâde-ser upotrijebio sa njegovim prijevodom na turski jezik u obliku çok başlu, u ova tri distiha nalazi se značajan broj leksema perzijskog porijekla: zülf-i fitne-engîz, yâr, ser-i zülf-i dil-âvîz, rûy-ı tâbnâk, gerd-i sipâh, lâle, sûsen, çemen, hançer-i bürrân-ı ser-tîz. To nam ukazuje na to i da je pisao pod utjecajem perzijskih klasika, ali i na to da je bio pod utjecajem osmanskog turskog jezika, te da se nije samo zadržao ili zaustavio na pukom imitiranju perzijskih klasika.
- Bibliografija
- Izvori
Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şu’arâ – Tenkitli metin, priredila Aysun Sungurhan-Eyduran, T.C. Kültür ve Türizm Bakanlığı, Ankara, 2009; elektronsko izdanje (https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html ).
Riyâzî Muhammed Efendi, Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara) – Riyâzî Muhammed Efendi, priredio Namık Açıkgöz, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Ankara, 2017; elektronsko izdanje (https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html ).
- Literatura
Ak, Mahmut, “Derviş Paşa Bosnevi”, İslam Anıklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Araştırmalar Merkezi,yıl: 1994, cilt: 9.
Bašagić, Safvet-beg, Bošnjaci i Hercegovci u islamskoj književnosti, Svjetlost, Sarajevo, 1986.
Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara, 2008.
Eš-Šejhu-l-Ekber Muhjiddin Ibn Arebi, Dragulji Mudrosti, Prijevod: šejh Salih Ibrišević, Ismail Ahmetagić; izdavač: “Ibn Arebi” Sarajevo; štampa: Dobra Knjiga, Sarajevo, 2021.
Gačanin, Sabaheta, Lirica persica, antologija perzijskog pamćenja, Orijentalni institut u Sarajevu, posebna izdanja XLVII, Sarajevo, 2016.
Ibn Sirin, Veliki tumač snova, prijevod: Salih ef. Ibrišević, Sarajevo, mart, 1989.
İpekten, Haluk, Eski Türk Edebiyatı – Nazım Şekilleri ve Aruz, Dergah Yayınları, İstanbul, 1999.
Kadrić, Adnan, Mostarski bulbuli, Fondacija “Baština duhovnosti”, Mostar, 2012.
Karahalilović, Namir, Kritičko izdanje djela Perivoj slavuja (Bolbolestân) autora Fevzija Mostarca (paleografsko-filološka obrada), Filozofski fakultet u Sarajevu, elektronsko izdanje, Sarajevo, 2014., str. 201-202.
Mevlana Dželaluddin Rumi, Divan-i Šems, s perzijskog: Muammer Kodrić, Lingua Patria, Sarajevo, 2005.
Nametak, Fehim, Pojmovnik divanske i tesavvufske književnosti, Orijentalni institut u Sarajevu, posebna izdanja XXVII, Sarajevo, 2007.
Pala, İskender, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, elektronsko izdanje, İstanbul, 2010.
Šejh Sejjid Salih ef. Ibrišević Faruki, Iz sufijske riznice, Sufijski centar, Sarajevo, April, 2016.
Šejh Sejjid Salih ef. Ibrišević Faruki, Risala-Sufijski pogledi, Sufijski centar, Sarajevo, 2016, drugo izdanje.
Šabanović, Hazim, Književnost muslimana BiH na orijentalnim jezicima, Svjetlost, Sarajevo, 1973.
Şahin, Kürşat Şamil, “Klâsik TÜRK Edebiyatında Sevgilinin AYVA TÜYÜ/HAT”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 5, Sayı 23, Güz, 2012.
Šejh Muamer Šehić Durmišević, “Odlazak posljednjeg sufije starog kova – U povodu preseljenja na ahiret Salih-ef. Ibriševića (1941-2021)”, Glasnik Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini (11-12/2021, vol. LXXXIII), str. 971-976.
Tarlan, Ali Nihat, Fuzûlî Divanı Şerhi, Ankara: Akçağ Yayınları, prema: Kürşat Şamil Şahin, “Klâsik Türk Edebiyatında Sevgilinin Ayva Tüyü/Hat”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 5, Sayı 23, Güz, 2012.
Ülkü Çetinkaya,“Divan Siirinde ‘Çok Başlu (Ziyade-Ser)’ Deyimi Üzerine”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 4/2, Winter 2009.
Zildžić, Ahmed, “Pojmovnik ‘islama’”, Prilozi za orijentalnu filologiju, 54(54), str. 231–240, 2017; dostupno na: https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/view/204 (datum pristupa: april 2025).
- Internetski izvori
Al-Azhar’s Historic Fatwa on Shias, (transkript intervjua koji je vođen s najvišim autoritetom univerziteta al-Azhar, dr. Ahmadom al-Tayyibom, za egipatski TV kanal Al Neel), dostupno na https://erfan.ir/english/84590.html (datum pristupa: novambar 2024).
Kubbealtı Lugatı, https://lugatim.com/s/fitne (datum pristupa, novembar 2024).
Samir Salama Al-Bawaba, “Grand Imam of Al Azhar Calls for More Tolerance Between Shias And Sunnis”, Centre for Religious Pluralism in The Middle East, dostupno na: https://crpme.gr.cemmis.edu.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=849:grand-imam-of-al-azhar-calls-for-more-tolerance-between-shias-and-sunnis&catid=23&lang=en&Itemid=142 (datum pristupa: novembar, 2024).
Shaykh Mahmud Shaltut’s Fatwa about Shia Madhab (1959), dostupno na https://www.icit-digital.org/articles/shaykh-mahmud-shaltut-s-fatwa-about-shia-madhab-1959 (datum pristupa: novembar, 2024).
Hayyim, Sulayman, New Persian-English Dictionary, https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/hayyim_query.py?page=1560 (datum pristupa: novembar, 2024).
[1] Magistar turskog jezika i književnosti, Odsjek za orijentalnu filologiju, Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu; master tezu odbranio je iz oblasti klasične osmanske književnosti 2019. godine; mustafakukuruz@gmail.com
[2] Izvorni tekst: “Egerçi zâhiren nazm-ı binâyı ana misâl ü mikyâsdur. Lâkin fi’l-hakîka beyt-i binâyı ana nisbet binâ-yı bî-esâsdur”; Aysun Sungurhan-Eyduran, Kınalizâde Hasan Çelebi – Tezkiretü’ş-Şu`arâ, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayimlar Genel Müdürlüğü, Ankara, 2009., str. 308., u daljem tekstu “Kınalizâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şu`arâ”.
[3] Safvet-beg Bašagić, Bošnjaci i Hercegovci u islamskoj književnosti, Svjetlost, Sarajevo, 1986., str. 78.
[4] Ibid., str. 80.
[5] Navedene informacije o životu i djelu Derviš-paše potvrđuju sljedeći izvori koji svakako sadrže i detaljnije informacije: (1) Mahmut Ak, “Derviş Paşa Bosnevi”, İslam Anıklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Araştırmalar Merkezi,yıl: 1994, cilt: 9, str.: 196-197. ; (2) Adnan Kadrić, Mostarski bulbuli, Fondacija “Baština duhovnosti”, Mostar, 2012., str. 119-133.; (3) Gačanin, Sabaheta, Lirica persica, antologija perzijskog pamćenja, Orijentalni institut u Sarajevu, posebna izdanja XLVII, Sarajevo, 2016., str. 114.; (4) Namir Karahalilović, Kritičko izdanje djela Perivoj slavuja (Bolbolestân) autora Fevzija Mostarca (paleografsko-filološka obrada), Filozofski fakultet u Sarajevu, elektronsko izdanje, Sarajevo, 2014., str. 201-202.; (5) Šabanović, Hazim, Književnost muslimana BiH na orijentalnim jezicima, Svjetlost, Sarajevo, 1973., str. 116-129.
[6]“Devr-i Sultân Murâdî’de Tebrîz feth olındugı senede dimişdür”, Namık Açıkgöz, Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara) – Riyâzî Muhammed Efendi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Ankara, 2017 str. 149., u daljem tekstu: “Riyâzü’ş-Şuara Riyazi – Muhammed Efendi”. Možemo samo pretpostaviti, ali ne i tvrditi da je i sam Derviš-paša učestvovao u osvojenju, jer se iz dostupnih stihova ove poeme može vidjeti da pjesnik opisuje boj koji se odigrao, na takav način da čitalac stiče dojam kao da je pjesnik lično svjedočio tom događaju.
[7] Ono što nas pored formalnih odlika i rime takođe navodi na pretpostavku da je ova pjesma gazel, običaj je Derviš-paše da spjeva pjesmu upravo u ovoj pjesničkoj formi povodom nekog vojnog uspjeha, kao što je slučaj sa njegovim gazelom o osvojenju Egre. (vidjeti: Safvet-beg Bašagić, Bošnjaci i Hercegovci u islamskoj književnosti, Svjetlost, Sarajevo, 1986., str. 68)
[8] Haluk İpekten, Eski Türk Edebiyatı – Nazım Şekilleri ve Aruz, Dergah Yayınları, İstanbul, 1999, str. 165-173.
[9] Fehim Nametak, Pojmovnik divanske i tesavvufske književnosti, Orijentalni institut u Sarajevu, posebna izdanja XXVII, Sarajevo 2007., str. 99., (u nastavku teksta: Nametak, Pojmovnik divanske i tesavvufske književnosti).
[10] Namık Açıkgöz, Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara) – Riyâzî Muhammed Efendi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Ankara, 2017 str. 149., u daljem tekstu: “Riyâzü’ş-Şuara Riyazi – Muhammed Efendi”
[11] Za više o ovome pogledati: Ülkü Çetinkaya,“Divan Siirinde ‘Çok Başlu (Ziyade-Ser)’ Deyimi Üzerine”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 4/2, Winter 2009.
[12] Nametak, Pojmovnik divanske i tesavvufske književnosti, str. 54, 99, 264-265.
[13] İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, elektronsko izdanje, str. 168-196. (u nastavku teksta: İskender Pala, Ansiklopedik Divan…).
[14] Nametak, Pojmovnik divanske i tesavvufske književnosti, str. 97.
[15] Kürşat Şamil Şahin, “Klâsik Türk Edebiyatında Sevgilinin Ayva Tüyü/Hat”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 5, Sayı 23, Güz, 2012, str. 392.
[16] Ali Nihat Tarlan, Fuzûlî Divanı Şerhi, Ankara: Akçağ Yayınları, str. 142., citirano prema: Kürşat Şamil Şahin, “Klâsik Türk Edebiyatında Sevgilinin Ayva Tüyü/Hat”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 5, Sayı 23, Güz, 2012, str. 388.
[17] Kınalızâde Hasan Çelebi, str. 309.
[18] Riječ “Rûm” u: Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, str. 899.
[19] Kınalızâde Hasan Çelebi, str. 309.
[20] vidjeti: Mevlana Dželaluddin Rumi, Divan-i Šems, s perzijskog: Muammer Kodrić, Lingua Patria, Sarajevo, 2005., str. 11-19.
[21] Ibn Sirin, Veliki tumač snova, prijevod: Salih ef. Ibrišević, Sarajevo, mart, 1989., str. 37.
[22] Ibid., str. 38.
[23] إذا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ، فاقْتُلُوا الآخِرَ منهما (Sahih Muslim: 1853), https://sunnah.com/muslim:1853
[24] لَوْ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَا (Enbija / 21: 22)
[25] Eš-Šejhu-l-Ekber Muhjiddin Ibn Arebi, Dragulji Mudrosti, Prijevod: šejh Salih Ibrišević, Ismail Ahmetagić, Izdavač: “Ibn Arebi” Sarajevo; štampa: Dobra Knjiga, Sarajevo, 2021, str. 182.
[26] Tekstovi u dva rječnika: (1) “ فساد (fasad) Noun A 1. Corruption; depravity; perverseness. Syn. بدی ـ خرابی & سوء || 2. Deterioration. 3. Sedition; mischief. Syn. فتنه || 4. Iniquity, wickedness. Syn. شرارت || 5. Putridity; rotten state. 6. Med. (a) Pus, matter. Syn. چرك & جراحت || (b) Bad state, disorder. See فاسد ” Sulayman Hayyim, New Persian-English Dictionary, Vol 2, str. 481-482, dostupno na https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/hayyim_query.py?page=1560 ; (2) “ (ﻓﺘﻨﻪ) i. (Ar. fitne “deneme, imtihan”)1. Karışıklık, fesat, kargaşalık, … ”, Kubbealtı Lugatım, dostupno na: https://lugatim.com/s/fitne .
[27] Shaykh Mahmud Shaltut’s Fatwa about Shia Madhab (1959), dostupno na https://www.icit-digital.org/articles/shaykh-mahmud-shaltut-s-fatwa-about-shia-madhab-1959 (datum pristupa: novembar, 2024).
[28] Al-Azhar’s Historic Fatwa on Shias, (transkript intervjua koji je vođen s najvišim autoritetom univerziteta al-Azhar, dr. Ahmadom al-Tayyibom, za egipatski TV kanal Al Neel), dostupno na https://erfan.ir/english/84590.html (datum pristupa: novambar 2024).
[29] Samir Salama Al-Bawaba, “Grand Imam of Al Azhar Calls for More Tolerance Between Shias And Sunnis”, Centre for Religious Pluralism in The Middle East, dostupno na: https://crpme.gr.cemmis.edu.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=849:grand-imam-of-al-azhar-calls-for-more-tolerance-between-shias-and-sunnis&catid=23&lang=en&Itemid=142 (datum pristupa: novembar, 2024).
[30] Šejh Muamer Šehić Durmišević, “Odlazak posljednjeg sufije starog kova – U povodu preseljenja na ahiret Salih-ef. Ibriševića (1941-2021)”, u: Glasnik Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini (11-12/2021, vol. LXXXIII), str. 971-976.
[31] Pogledati: (1) Šejh Sejjid Salih ef. Ibrišević Faruki, Risala-Sufijski pogledi, Sufijski centar, Sarajevo, 2016, drugo izdanje, str. 55-65, (2) Šejh Sejjid Salih ef. Ibrišević Faruki, Iz sufijske riznice, Sufijski centar, Sarajevo, April, 2016., str. 213-244.